یارانه هوشمند؛ مسیر اقتصاد مقاومتی برای کاهش شدت مصرف انرژی در کشاورزی
به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، بخش کشاورزی ایران طی دهههای گذشته از مهمترین دریافتکنندگان یارانههای پنهان انرژی بوده است. برق چاههای کشاورزی، گازوئیل ماشینآلات، سوخت تجهیزات برداشت، انرژی مورد نیاز گلخانهها، سردخانهها و صنایع تبدیلی، همگی بهنوعی از حمایتهای گسترده دولت بهرهمند شدهاند.
اما پرسش اساسی اینجاست که آیا ارزان بودن انرژی، الزاماً به افزایش بهرهوری و کاهش هزینه تولید منجر شده است؟
بررسیهای کارشناسی نشان میدهد پاسخ این سؤال همواره مثبت نیست. زیرا در بسیاری از موارد، پایین بودن هزینه انرژی، انگیزه لازم برای نوسازی تجهیزات، کاهش اتلاف و استفاده از فناوریهای کممصرف را نیز کاهش داده است؛ موضوعی که امروز در قالب «شدت بالای مصرف انرژی» خود را نشان میدهد.
در چنین شرایطی، سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، رویکرد متفاوتی را پیشنهاد میکنند؛ رویکردی که هدف آن حذف حمایتها نیست، بلکه تبدیل یارانه انرژی به موتور افزایش بهرهوری و رشد تولید است.
شدت مصرف انرژی؛ چالشی فراتر از قیمت حاملها
در ادبیات اقتصادی، شدت مصرف انرژی یکی از مهمترین شاخصهای سنجش کارایی اقتصاد محسوب میشود. هرچه یک اقتصاد برای تولید مقدار مشخصی کالا یا خدمات، انرژی بیشتری مصرف کند، شدت مصرف انرژی آن بالاتر خواهد بود.
بالا بودن این شاخص، تنها به معنای مصرف بیشتر سوخت یا برق نیست؛ بلکه نشاندهنده پایین بودن بهرهوری سرمایه، فناوری و تجهیزات نیز هست.
در بخش کشاورزی، شدت بالای مصرف انرژی خود را در استفاده از موتورپمپهای فرسوده، سامانههای آبیاری غیربهینه، گلخانههای قدیمی، سردخانههای کمبازده و صنایع تبدیلی فاقد فناوریهای نوین نشان میدهد.
از همین رو، اقتصاد مقاومتی کاهش شدت مصرف انرژی را نه از مسیر محدودسازی تولید، بلکه از طریق افزایش بهرهوری دنبال میکند.
اقتصاد مقاومتی؛ تغییر نگاه از یارانه مصرف به یارانه بهرهوری
یکی از مهمترین تفاوتهای سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی با رویکردهای سنتی، تغییر نگاه به مفهوم یارانه است. در این چارچوب، یارانه نباید صرفاً هزینه مصرف انرژی را کاهش دهد؛ بلکه باید سرمایهای برای اصلاح ساختار تولید باشد.
بند چهار سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، استفاده از ظرفیت هدفمندسازی یارانهها را در جهت افزایش تولید، اشتغال، بهرهوری، کاهش شدت انرژی و ارتقای عدالت اجتماعی مورد تأکید قرار داده است.
این بند، در واقع مسیر متفاوتی را نسبت به نگاه صرفاً قیمتی پیشنهاد میکند؛ یعنی به جای آنکه تمام تمرکز بر افزایش یا کاهش قیمت حاملهای انرژی باشد، باید منابع حاصل از اصلاح یارانهها به سمت نوسازی فناوری و ارتقای بهرهوری هدایت شود.
موتورپمپهای فرسوده؛ حلقه خاموش اتلاف انرژی
یکی از مهمترین مصادیق اتلاف انرژی در کشاورزی، موتورپمپهایی هستند که سالها از عمر آنها گذشته و با راندمان پایین فعالیت میکنند. این تجهیزات علاوه بر مصرف بالای برق یا سوخت، آب بیشتری نیز استخراج میکنند و هزینههای تعمیر و نگهداری بالاتری دارند.
در بسیاری از کشورها، دولتها بخشی از منابع حمایتی خود را صرف جایگزینی این تجهیزات با موتورهای کممصرف و پربازده کردهاند.
چنین سرمایهگذاریهایی، علاوه بر کاهش مصرف انرژی، فشار بر منابع آب را نیز کاهش میدهد و از این منظر، همزمان دو هدف اقتصاد مقاومتی یعنی افزایش بهرهوری و حفظ منابع طبیعی را محقق میکند.
گلخانههای کمبازده؛ هزینه پنهان تولید
گلخانهها از مهمترین ابزارهای افزایش بهرهوری آب و تولید در کشاورزی محسوب میشوند؛ اما تفاوت فناوری میان گلخانههای مدرن و سنتی، مصرف انرژی آنها را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد.
گلخانههایی که فاقد سامانههای هوشمند کنترل دما، تهویه، رطوبت و مدیریت انرژی هستند، معمولاً مصرف سوخت و برق بالاتری دارند و هزینه تمامشده تولید در آنها افزایش مییابد.
هدایت بخشی از منابع هدفمندسازی یارانهها به سمت بازسازی این واحدها، میتواند علاوه بر کاهش مصرف انرژی، تولید محصولات باکیفیتتر و رقابتپذیرتر را نیز امکانپذیر کند.
سردخانهها و صنایع تبدیلی؛ حلقه فراموششده زنجیره ارزش
بخش قابل توجهی از انرژی مصرفی کشاورزی، نه در مزرعه بلکه پس از برداشت محصول مصرف میشود. سردخانهها، واحدهای بستهبندی، مراکز فرآوری و صنایع تبدیلی، برای حفظ کیفیت محصولات و کاهش ضایعات به مصرف مستمر برق وابستهاند.
با این حال، بخش قابل توجهی از این واحدها از تجهیزات قدیمی، سامانههای برودتی کمبازده و فناوریهای فرسوده استفاده میکنند. در نتیجه، بخشی از یارانه انرژی عملاً صرف جبران ناکارآمدی تجهیزات میشود، نه افزایش ارزش افزوده.
اقتصاد مقاومتی پیشنهاد میکند که این منابع، به جای پوشش هزینههای اتلاف، صرف نوسازی تجهیزات و ارتقای فناوری شوند تا هم مصرف انرژی کاهش یابد و هم بهرهوری زنجیره تأمین افزایش پیدا کند.
فناوری؛ حلقه مفقوده اصلاح یارانه انرژی
امروزه مدیریت مصرف انرژی بدون فناوری تقریباً غیرممکن است.
کنتورهای هوشمند، سامانههای مدیریت انرژی، اینترنت اشیا، حسگرهای هوشمند، سامانههای پایش لحظهای مصرف، هوش مصنوعی و تحلیل دادهها، ابزارهایی هستند که امکان شناسایی دقیق نقاط اتلاف انرژی را فراهم میکنند.
در چنین ساختاری، یارانهها نیز میتوانند هوشمند شوند؛ به این معنا که واحدهای تولیدی با راندمان بالاتر، حمایت بیشتری دریافت کنند و سرمایهگذاری در بهرهوری، جایگزین حمایت از مصرف بیشتر شود.
از یارانه همگانی تا حمایت عملکردمحور
یکی از تحولات مهم در سیاستهای حمایتی جهان، حرکت به سمت پرداخت یارانه بر اساس عملکرد است.
در این الگو، میزان حمایت دولت نه بر مبنای مقدار انرژی مصرفشده، بلکه بر اساس شاخصهایی مانند کاهش شدت مصرف، ارتقای راندمان، استفاده از تجهیزات کممصرف و بهکارگیری فناوریهای نوین تعیین میشود.
چنین رویکردی، انگیزه تولیدکنندگان را از مصرف بیشتر انرژی به سمت سرمایهگذاری در فناوری تغییر میدهد و بهرهوری را به معیار اصلی دریافت حمایت تبدیل میکند.
انرژی ارزان، بدون فناوری ارزان تمام نمیشود
یکی از مهمترین سوءبرداشتها در اقتصاد، برابر دانستن انرژی ارزان با تولید رقابتپذیر است.
در حالی که تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد مزیت پایدار در تولید، بیش از آنکه به قیمت انرژی وابسته باشد، به بهرهوری تجهیزات، کیفیت فناوری، مدیریت هوشمند و نوآوری بستگی دارد.
اقتصادی که بتواند با مصرف کمتر انرژی، ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند، حتی در شرایط افزایش قیمت حاملهای انرژی نیز قدرت رقابت خود را حفظ خواهد کرد.
از همین منظر، اقتصاد مقاومتی بر افزایش بهرهوری بهعنوان راهکار اصلی کاهش آسیبپذیری اقتصاد تأکید میکند.
یارانه انرژی؛ فرصتی برای جهش فناوری
منابع حاصل از هدفمندسازی یارانهها، اگر در مسیر صحیح هدایت شوند، میتوانند زمینهساز نوسازی گسترده بخش کشاورزی باشند.
سرمایهگذاری در موتورپمپهای راندمانبالا، توسعه گلخانههای هوشمند، تجهیز سردخانهها به سامانههای کممصرف، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در مزارع، برقیسازی تجهیزات کشاورزی و توسعه سامانههای مدیریت انرژی، از جمله اقداماتی است که میتواند هم مصرف انرژی را کاهش دهد و هم هزینه تولید را در بلندمدت پایین بیاورد.
در چنین الگویی، یارانه نه هزینهای جاری، بلکه سرمایهای برای افزایش توان رقابت بخش کشاورزی خواهد بود.
بهرهوری انرژی؛ شرط پایداری تولید در اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی، اصلاح یارانه انرژی را صرفاً در افزایش یا کاهش قیمت حاملهای انرژی خلاصه نمیکند، بلکه آن را ابزاری برای تحول ساختاری در بخش تولید میداند. در این نگاه، موفقیت سیاستهای حمایتی زمانی محقق میشود که منابع حاصل از هدفمندسازی، به جای جبران مصرف بیشتر، به سمت نوسازی فناوری، کاهش شدت مصرف انرژی و ارتقای بهرهوری هدایت شوند.
چنین رویکردی، علاوه بر کاهش هزینههای تولید، میتواند امنیت غذایی، رقابتپذیری محصولات کشاورزی و تابآوری اقتصاد ملی را نیز تقویت کند؛ همان هدفی که سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی برای آینده اقتصاد ایران ترسیم کردهاند.
گزارش بعدی این پرونده به بررسی این موضوع خواهد پرداخت که چگونه کشاورزی هوشمند، مکانیزاسیون و فناوریهای نوین میتوانند یارانهها را از یک ابزار حمایتی به پیشرانی برای جهش بهرهوری و رشد پایدار تولید تبدیل کنند.
پایان/
