دمنوش زعفران واقعاً افسردگی را درمان می‌کند؟ حقیقت یا یک ادعا؟
یک فنجان دمنوش زعفران، دو نوبت نوشیدن در روز و کمی پیاده‌روی و نور آفتاب؛ این نسخه ساده‌ای است که این روزها در شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان راهی برای مقابله با افسردگی تبلیغ می‌شود.
این ادعا را دکتر اریک برگ، چهره فعال در حوزه سلامت در شبکه‌های اجتماعی، در یک ویدیوی اینستاگرامی مطرح کرده است. او مدعی است چندین کارآزمایی بالینی نشان داده‌اند که دمنوش زعفران می‌تواند در درمان افسردگی خفیف تا متوسط به اندازه داروهای ضدافسردگی رایج موثر باشد؛ آن هم بدون عوارض جانبی.
برگ پیشنهاد می‌کند مقدار کمی رشته زعفران را به مدت ۱۰ دقیقه در آب داغ دم کنید و روزانه یک فنجان صبح و یک فنجان بعدازظهر بنوشید. او همچنین توصیه می‌کند این کار با قرار گرفتن در معرض نور صبحگاهی، پیاده‌روی روزانه و حذف قند از رژیم غذایی همراه شود. به گفته او، این مجموعه اقدامات می‌تواند ظرف چند هفته وضعیت خلقی افراد را به‌طور چشمگیری تغییر دهد.
اما بررسی علمی وب‌سایت «فود فکتس» نشان می‌دهد اگرچه پژوهش‌هایی درباره تاثیر زعفران بر علائم افسردگی وجود دارد، ادعای درمان افسردگی با دمنوش زعفران و جایگزینی آن با داروهای ضدافسردگی فراتر از شواهد موجود است.
پژوهش‌ها درباره زعفران چه می‌گویند؟
بررسی‌های علمی درباره تاثیر زعفران بر افسردگی از سال ۲۰۰۴ آغاز شده است. در این مدت، پژوهشگران، عمدتا در ایران، مطالعات کوچک و تصادفی‌شده‌ای را برای بررسی تاثیر زعفران بر افراد مبتلا به افسردگی خفیف تا متوسط انجام داده‌اند.
در یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۱۳، نتایج پنج کارآزمایی بالینی بررسی شد. در این مطالعات، شرکت‌کنندگان روزانه ۳۰ میلی‌گرم زعفران خشک را به شکل کپسول دریافت کرده بودند. نتایج نشان داد زعفران در مقایسه با دارونما عملکرد بهتری داشته و تفاوت آماری معناداری میان تاثیر آن و داروهای ضدافسردگی مانند فلوکستین و ایمی‌پرامین مشاهده نشده است.
همچنین یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۵، نتایج ۹ مطالعه کوچک ایرانی را که تاثیر زعفران را با داروهای ضدافسردگی از گروه مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین، از جمله فلوکستین، سرترالین و سیتالوپرام، مقایسه کرده بودند، بررسی کرد. در مجموع، اطلاعات مربوط به ۴۱۶ شرکت‌کننده در مطالعات افسردگی نشان داد الگوی نتایج مشابهی وجود دارد و در گروه دریافت‌کننده زعفران عوارض جانبی کمتری گزارش شده است.
با این حال، نکته مهم این است که مشاهده نشدن تفاوت آماری معنادار میان دو روش درمانی، به معنای اثبات برابری اثربخشی آنها نیست. بسیاری از این مطالعات تنها ۳۰ تا ۴۰ شرکت‌کننده داشته‌اند و مدت اجرای آنها نیز به چهار تا هشت هفته محدود بوده است. از سوی دیگر، بخش زیادی از پژوهش‌ها در ایران و گاهی توسط گروه‌های تحقیقاتی مشابه انجام شده‌اند.
پژوهشگران در فراتحلیل سال ۲۰۲۵ نیز بر ضرورت انجام مطالعات بزرگ‌تر، طولانی‌تر و مستقل در جمعیت‌های متنوع‌تر تاکید کرده‌اند.
دمنوش زعفران با کپسول زعفران تفاوت دارد
یکی از مهم‌ترین نکات در راستی‌آزمایی این ادعا، تفاوت میان زعفران مصرفی در پژوهش‌های پزشکی و دمنوشی است که در شبکه‌های اجتماعی توصیه می‌شود.
در بیشتر کارآزمایی‌های بالینی، پژوهشگران از مقدار مشخص و اندازه‌گیری‌شده زعفران، معمولا روزانه ۳۰ میلی‌گرم، در قالب کپسول یا عصاره استانداردشده استفاده کرده‌اند. این در حالی است که در نسخه پیشنهادی برگ، مقدار زعفران با عنوان «یک مقدار کم» یا یک پنس زعفران مشخص شده است.
میزان ترکیبات فعال زعفران، از جمله کروسین و سافرانال، به مقدار زعفران، شرایط نگهداری آن و میزان حل شدن این ترکیبات در آب بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان دوز نامشخص یک دمنوش خانگی را معادل مقدار دقیق استفاده‌شده در مطالعات بالینی دانست.
البته یک مطالعه تصادفی‌شده درباره دمنوش زعفران نیز انجام شده است. در این پژوهش، زنان یائسه به مدت شش هفته روزانه یک فنجان دمنوش تهیه‌شده از ۳۰ میلی‌گرم کلاله خشک زعفران نوشیدند و بهبودهایی در شاخص شادی آنها مشاهده شد.
اما این مطالعه افسردگی را اندازه‌گیری نکرده بود و موضوع آن بررسی میزان شادی شرکت‌کنندگان بود. علاوه بر این، مطالعه به‌صورت دوسوکور انجام نشده بود؛ یعنی شرکت‌کنندگان می‌دانستند دمنوش زعفران دریافت می‌کنند یا در گروه کنترل قرار دارند. این موضوع می‌تواند احتمال سوگیری در نتایج را افزایش دهد.
در نتیجه، تاکنون کارآزمایی بالینی معتبری که دقیقا نسخه پیشنهادی برگ، یعنی مقدار نامشخص زعفران دم‌کرده و مصرف دو فنجان در روز را به‌عنوان درمان افسردگی بررسی کرده باشد، گزارش نشده است.
زعفران واقعا بدون عارضه است؟
ادعای بدون عارضه بودن زعفران نیز با شواهد موجود مطابقت ندارد. یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۶ که عوارض جانبی زعفران را در مطالعات انسانی بررسی کرده، نشان می‌دهد از میان ۱۰۲ مطالعه، در ۴۴ مطالعه دست‌کم یک عارضه ناخواسته گزارش شده است. در ۳۵ مطالعه عارضه‌ای گزارش نشده و ۲۳ مطالعه نیز اطلاعات کافی درباره ایمنی ارائه نکرده‌اند.
تهوع، درد شکم، سردرد و بی‌خوابی از جمله عوارضی بوده‌اند که بیشتر گزارش شده‌اند. در تعداد کمتری از گزارش‌ها نیز به بی‌قراری، عصبی شدن و هیپومانیا اشاره شده است؛ وضعیتی که با افزایش غیرعادی انرژی و تحریک‌پذیری همراه است و برای افراد دارای اختلالات خلقی اهمیت ویژه‌ای دارد.
البته گزارش یک عارضه در جریان مطالعه لزوما به معنای آن نیست که زعفران عامل مستقیم بروز آن بوده است؛ زیرا برخی از این عوارض در گروه‌های کنترل نیز مشاهده شده‌اند. با این حال، نمی‌توان زعفران را محصولی کاملا بدون عارضه دانست.
اطلاعات ایمنی درباره مصرف زعفران در دوران بارداری، سالمندان، افراد مبتلا به چند بیماری همزمان و کسانی که دارو مصرف می‌کنند، به‌ویژه داروهای ضدانعقاد خون، همچنان محدود است.
نور آفتاب و پیاده‌روی چطور؟
بخش دیگری از توصیه‌های برگ به قرار گرفتن در معرض نور صبحگاهی، پیاده‌روی روزانه و حذف قند مربوط می‌شود. این توصیه‌ها نیز از نظر علمی وضعیت یکسانی ندارند.
قرار گرفتن در معرض نور طبیعی صبحگاهی می‌تواند به تنظیم ساعت زیستی بدن و بهبود کیفیت خواب و سطح انرژی کمک کند. همچنین نوردرمانی با استفاده از دستگاه‌های مخصوص و شدت نور مشخص، یکی از روش‌های درمانی مورد استفاده برای برخی انواع افسردگی است. اما نور معمولی آفتاب را نمی‌توان معادل نوردرمانی بالینی دانست.
درباره پیاده‌روی، شواهد علمی امیدوارکننده‌تر است. یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ که نتایج ۲۱۸ کارآزمایی تصادفی‌شده را بررسی کرده، نشان داده است پیاده‌روی و دویدن می‌توانند به کاهش علائم افسردگی کمک کنند. با این حال، کیفیت شواهد در مطالعات مختلف یکسان نبوده و پیاده‌روی نیز درمان تضمین‌شده افسردگی محسوب نمی‌شود.
اما درباره حذف کامل قند از رژیم غذایی، شواهد محکمی وجود ندارد. یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ با بررسی ۳۸ مطالعه و اطلاعات بیش از یک میلیون نفر نشان داد افرادی که بیشترین میزان قند را مصرف می‌کنند، ۲۱ درصد بیشتر با احتمال ابتلا به افسردگی مواجه هستند. با این حال، این یافته ارتباط آماری میان مصرف قند و افسردگی را نشان می‌دهد و ثابت نمی‌کند که قند علت افسردگی است یا حذف آن می‌تواند بیماری را درمان کند.
توصیه‌های تغذیه‌ای رسمی نیز بر کاهش مصرف قندهای آزاد، مانند قند افزوده‌شده به خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها، تاکید دارند؛ نه حذف تمام قندهای موجود در مواد غذایی، از جمله قند طبیعی میوه و شیر.
در مجموع، پژوهش‌ها نشان می‌دهند زعفران می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی در مطالعات مربوط به بهبود علائم افسردگی باشد، اما هنوز شواهد کافی برای اثبات اثربخشی دمنوش زعفران به‌عنوان درمان افسردگی یا جایگزینی آن با داروهای ضدافسردگی وجود ندارد. همچنین وعده تغییر کامل خلق‌وخو در چند هفته، پشتوانه علمی ندارد.
متخصصان تاکید می‌کنند افراد مبتلا به افسردگی نباید به امید درمان با دمنوش زعفران، نور آفتاب یا تغییر رژیم غذایی، درمان‌های علمی و مراجعه به متخصص سلامت روان را به تعویق بیندازند یا داروهای تجویزشده خود را قطع کنند.
