وقتی کلاس درس به کارخانه می‌رود؛ روایت پیوند دانش مهندسی با واقعیت صنعت
بازدید دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران از کارخانه‌های آکام فولاد و پایبند صدرسازه در شهرک صنعتی صفادشت، فرصتی برای عبور از مرزهای آموزش تئوریک و مواجهه مستقیم با فرایند تولید، فناوری‌های نوین سازه‌های فولادی و چالش‌های اجرایی صنعت بود؛ تجربه‌ای که بار دیگر ضرورت نزدیک‌تر شدن دانشگاه و صنعت و تبدیل آموخته‌های دانشگاهی به مهارت‌های کاربردی را برجسته کرد.
به گزارش توسعه برند، گاهی برای فهم یک فرمول، باید از تخته سیاه فاصله گرفت؛ از میان روابط ریاضی و محاسبات مهندسی عبور کرد و به جایی رسید که آنچه در کلاس آموخته‌ایم، در هیئت یک قطعه فولادی، یک خط تولید، یک سازه عظیم یا حتی یک جوش ظریف پیش چشممان قرار می‌گیرد. آنجا دیگر خمش و برش، نیروهای محوری، اتصالات و مقاطع فولادی صرفاً مفاهیمی در جزوه‌های درسی نیستند؛ واقعیتی ملموس‌اند که با دانش، تجربه، تجهیزات و گاه دشواری‌های فراوان به محصولی صنعتی تبدیل می‌شوند.
بازدید دانشجویان رشته مهندسی عمران دانشکده فنی دانشگاه تهران از کارخانه‌های آکام فولاد و پایبند صدرسازه در شهرک صنعتی صفادشت، از همین جنس تجربه‌ها بود؛ فرصتی برای آنکه دانشجویان در کنار استادان خود، مسیر تبدیل دانش مهندسی به محصول و اجرای صنعتی را از نزدیک مشاهده کنند و با بخش‌هایی از واقعیت حرفه‌ای رشته تحصیلی‌شان آشنا شوند.
در این بازدید، دانشجویان ضمن آشنایی با فرایند تولید مقاطع و سازه‌های فولادی، از نزدیک با مراحل طراحی، ساخت، کنترل کیفیت، اتصالاتی، جوشکاری و فناوری‌های مورد استفاده در صنعت سازه‌های فلزی آشنا شدند؛ مسیری که نشان می‌دهد فاصله میان یک محاسبه مهندسی روی کاغذ و اجرای موفق آن در صنعت، گاه به اندازه مجموعه‌ای از تصمیم‌های فنی، اقتصادی و اجرایی پیچیده است.
فاصله میان دانستن و توانستن
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای چنین بازدیدهایی، آشکار شدن تفاوت میان آموزش نظری و تجربه عملی است. دانشجوی مهندسی ممکن است در طول چند ترم، انواع مقاطع فولادی، رفتار سازه‌ها، نیروهای وارده و ضوابط طراحی را بیاموزد، اما مواجهه با خط تولید و مشاهده چگونگی ساخت و آماده‌سازی یک مقطع، ابعاد دیگری از همان دانش را پیش روی او قرار می‌دهد.
دانشجویان حاضر در این بازدید نیز بر همین موضوع تأکید داشتند. سلمانی، دانشجوی ورودی ۱۴۰۳ مهندسی عمران، معتقد بود بازدیدهای صنعتی کمک می‌کند دانشجویان از فضای صرفاً تئوریک فاصله بگیرند و کاربرد مباحثی را که در کلاس‌های درس می‌آموزند، در محیط واقعی مشاهده کنند.
به گفته او، این تجربه نه‌تنها درک دانشجویان از مباحث تخصصی را افزایش می‌دهد، بلکه می‌تواند در انتخاب گرایش تحصیلی، ادامه مسیر دانشگاهی و تصمیم‌گیری برای ورود به بازار کار نیز مؤثر باشد؛ چراکه دانشجو پیش از ورود به فضای حرفه‌ای، تصویری واقعی‌تر از فرصت‌ها و الزامات شغلی رشته خود به دست می‌آورد.
محمدرضا ملاشجاعی، دانشجوی کارشناسی مهندسی عمران دانشگاه تهران نیز آشنایی با مقاطع فولادی و کاربرد آنها در صنعت ساختمان و پروژه‌های مختلف، از جمله بیمارستان‌ها، را از نکات مثبت این بازدید دانست و گفت: چنین تجربه‌هایی به دانشجویان نشان می‌دهد آموخته‌های دانشگاهی در آینده در چه بخش‌هایی از صنعت قابل استفاده است.
لواسانی، دیگر دانشجوی مهندسی عمران، نیز با اشاره به مباحث درس سازه‌های فولادی، مشاهده فرایند تولید پروفیل‌ها و مقاطع فولادی را مکمل آموزش‌های دانشگاهی توصیف کرد. از نگاه او، وقتی دانشجو از نزدیک می‌بیند مقاطعی که در محاسبات و طراحی سازه به کار می‌روند چگونه تولید می‌شوند و چه ملاحظات اقتصادی و فنی در ساخت آنها وجود دارد، نگاهش به طراحی مهندسی نیز واقع‌بینانه‌تر می‌شود.
متین حمیدی، دانشجوی کارشناسی عمران، نیز آشنایی مستقیم با تیرها، مقاطع و توضیحات کارشناسان کارخانه را تجربه‌ای مؤثر در تکمیل مباحث درس فولاد ارزیابی کرد.
عماد نادریان، دانشجوی ترم هفتم مهندسی عمران، با تأکید بر ضرورت تداوم این برنامه‌ها، معتقد بود بازدیدهای صنعتی نباید به یک رشته یا گرایش محدود شود و دانشجویان حوزه‌های مختلف مهندسی، از سازه و ژئوتکنیک تا سایر شاخه‌ها، باید فرصت مشاهده کاربرد آموخته‌های خود در محیط صنعت را داشته باشند.
وجه مشترک صحبت‌های دانشجویان، یک مطالبه روشن بود: دانشگاه زمانی می‌تواند دانشجویان را برای ورود مؤثر به بازار کار آماده کند که فرصت مواجهه با مسائل واقعی صنعت را نیز در اختیار آنان قرار دهد.
صنعت؛ آزمایشگاهی بزرگ برای تکمیل آموزش دانشگاهی
اما ارتباط دانشگاه و صنعت تنها به بازدید دانشجویان از کارخانه‌ها محدود نمی‌شود. آنچه این ارتباط را معنادار و اثربخش می‌کند، فراهم شدن امکان حضور دانشجویان در پروژه‌های واقعی، انجام فعالیت‌های پژوهشی مشترک، استفاده از ظرفیت آزمایشگاهی واحدهای صنعتی و انتقال تجربه متخصصان به نسل جدید مهندسان است.
علی مرادی، مدیر کارخانه آکام فولاد، در گفت‌وگو با خبرنگاران با تأکید بر رویکرد مثبت مجموعه نسبت به همکاری با دانشگاه‌ها، از آمادگی این کارخانه برای توسعه تعاملات علمی و اجرایی با دانشجویان خبر داد.
وی با اشاره به همکاری پیشین این مجموعه با دانشجویان تحصیلات تکمیلی گفت: تاکنون سه تا چهار دانشجوی دکتری برای انجام بخشی از فعالیت‌های پژوهشی و رساله خود به این مجموعه مراجعه کرده‌اند که در هر مورد، همکاری‌های لازم برای ساخت نمونه آزمایشگاهی، تأمین مواد اولیه و فراهم کردن امکانات مورد نیاز آنها انجام شده است.
به گفته مرادی، این همکاری‌ها در برخی موارد سه تا چهار ماه به طول انجامیده و مجموعه تلاش کرده است علاوه بر تأمین امکانات فنی، در زمینه هزینه‌ها و فراهم کردن شرایط اجرای پژوهش نیز به دانشجویان کمک کند.
مدیر کارخانه آکام فولاد همچنین از معرفی پنج تا شش دانشجوی دانشگاه تهران برای گذراندن دوره کارآموزی در این مجموعه خبر داد و بر آمادگی کارخانه برای پذیرش دانشجویان بیشتر تأکید کرد.
وی با اشاره به نیاز مجموعه به نیروهای جوان و متخصص در بخش‌های مختلف گفت: در این کارخانه حدود ۵۰ کارشناس در حوزه‌هایی مانند عمران، مکانیک، صنایع و متالورژی فعالیت می‌کنند و مجموعه برای جذب نیروهای فعال، پویا و آشنا با فناوری‌های روز آمادگی دارد.
مرادی همچنین به ظرفیت دانشجویان جوان در حوزه هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: دانشجویان می‌توانند با بهره‌گیری از دانش و نگاه به‌روز خود، در تعریف و اجرای برخی فعالیت‌های مرتبط با هوش مصنوعی به مجموعه کمک کنند؛ همکاری‌هایی که در صورت شکل‌گیری، می‌تواند هم برای صنعت و هم برای دانشجویان دستاورد داشته باشد.
وی یکی از راه‌های تقویت این ارتباط را فراهم کردن امکان بازدیدهای تخصصی‌تر و آشنایی دانشجویان با تمام بخش‌های کارخانه دانست و افزود: دانشجویان می‌توانند علاوه بر بخش تولید، از واحدهای دفتر فنی، بازرگانی و سایر بخش‌های مجموعه بازدید کنند تا تجربه و اطلاعاتی که طی ۲۰ تا ۳۰ سال فعالیت صنعتی به دست آمده است، در اختیار آنان قرار گیرد.
تجربه صنعت از زبان یک فارغ‌التحصیل دانشگاه تهران
در کارخانه پایبند صدرسازه نیز موضوع ارتباط دانشگاه و صنعت از زاویه‌ای دیگر مورد توجه قرار گرفت؛ زاویه نگاه فردی که خود روزگاری دانشجوی دانشکده فنی دانشگاه تهران بوده و امروز در جایگاه عضو هیئت‌مدیره یک مجموعه صنعتی، میزبان دانشجویان است.
محمد شهیدی، عضو هیئت‌مدیره شرکت پایبند صدرسازه و فارغ‌التحصیل دانشکده فنی دانشگاه تهران، با اشاره به اینکه در سال ۱۳۸۳ وارد این دانشکده شده است، گفت: به دلیل تجربه‌ای که خود در دوران دانشجویی داشته، همواره برای بازدیدهای دانشجویی و برنامه‌هایی که با هدف تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت برگزار می‌شوند، اهمیت قائل است.
وی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از آموزش در دانشگاه بر مباحث آکادمیک و نظری استوار است، اظهار کرد: وقتی دانشجویان در محیط کارخانه، مفاهیمی را که از استادان خود آموخته‌اند به شکل عملی مشاهده می‌کنند، درک متفاوتی از رشته تحصیلی خود به دست می‌آورند. این تجربه می‌تواند در انتخاب مسیر شغلی و شناخت بهتر فرصت‌های حرفه‌ای آینده آنها تأثیرگذار باشد.
شهیدی با اشاره به تحولات فناوری در صنعت سازه‌های فولادی، ورود فناوری برش لیزری و استفاده از ربات‌های جوشکاری را از جمله تغییرات مهم این حوزه برشمرد و گفت: فناوری‌های جدید در بخش‌هایی مانند برشکاری، سوراخ‌کاری و جوشکاری در حال گسترش هستند و آشنایی دانشجویان مهندسی عمران و رشته‌های مرتبط، از جمله مهندسی صنایع، مهندسی جوش و متالورژی، با این تحولات می‌تواند به بهبود ارتباط میان دانشگاه و صنعت کمک کند.
وی همچنین درباره ظرفیت جذب دانشجویان در این مجموعه توضیح داد: فعالیت اصلی شرکت در حوزه تولید انجام می‌شود، اما در بخش‌هایی مانند دفتر فنی، کنترل کیفیت، مدیریت پروژه، مدیریت ساخت و کارگاه‌های نصب نیز به مهندسان متخصص نیاز داریم و از حضور دانشجویان و فارغ‌التحصیلان استقبال می‌کنیم.
عضو هیئت‌مدیره پایبند صدرسازه با اشاره به قرار گرفتن کارخانه در فاصله حدود ۵۰ تا ۶۰ کیلومتری مرکز تهران، رفت‌وآمد را یکی از ملاحظات حضور دانشجویان دانست و افزود: در صورت فراهم شدن شرایط ایاب‌وذهاب، دانشجویان می‌توانند از بخش‌هایی مانند کنترل کیفیت و دفتر فنی فعالیت خود را آغاز کنند؛ همکاری‌ای که هم برای مجموعه صنعتی مفید است و هم فرصتی برای یادگیری و کسب تجربه عملی دانشجویان فراهم می‌کند.
پشت خط تولید؛ اقتصاد، ریسک و تصمیم‌های مهندسی
بازدید صنعتی زمانی ارزش آموزشی بیشتری پیدا می‌کند که دانشجو تنها با ماشین‌آلات و محصولات مواجه نشود، بلکه از پیچیدگی‌های اداره یک واحد تولیدی و تصمیم‌هایی که پشت هر پروژه صنعتی قرار دارد نیز آگاه شود.
در جریان پرسش و پاسخ دانشجویان با مدیران آکام فولاد، موضوعاتی فراتر از مسائل فنی مطرح شد؛ از شیوه رقابت شرکت‌ها در بازار و نحوه تأمین مالی پروژه‌ها گرفته تا حاشیه سود محصولات، کمبود نقدینگی، ریسک نوسانات قیمت مواد اولیه و ویژگی‌های مورد انتظار صنعت از مهندسان جوان.
در پاسخ به پرسشی درباره شیوه رقابت با شرکت‌های کوچک‌تر و نحوه تأمین مالی پروژه‌های بزرگ، مدیر کارخانه آکام فولاد به تجربه اجرای پروژه‌های عمرانی اشاره کرد و توضیح داد که این مجموعه در برخی قراردادها، بخشی از مطالبات خود را به شکل ملک از کارفرما دریافت کرده است.
به گفته وی، در یکی از پروژه‌های بزرگ، حدود ۸۰ درصد هزینه‌ها از طریق دریافت ملک و ۲۰ درصد به‌صورت نقدی تأمین شده است؛ مدلی که پذیرش آن مستلزم ارزیابی آینده اقتصادی پروژه و توانایی مجموعه در مدیریت منابع مالی بوده است.
مرادی همچنین به تفاوت شرکت‌های بزرگ و کوچک در فرایند تصمیم‌گیری اشاره کرد و چابکی شرکت‌های خصوصی را یکی از مزیت‌های آنها دانست؛ هرچند تأکید کرد که نوسانات اقتصادی و افزایش قیمت مواد اولیه، رنگ و سایر نهاده‌های تولید می‌تواند حتی پروژه‌هایی را که در زمان عقد قرارداد اقتصادی به نظر می‌رسند، با زیان مواجه کند.
وی با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی بر فعالیت کارخانه گفت: این مجموعه در حال حاضر پروژه‌های متعددی از جمله ۱۴ پروژه مرتبط با بیمارستان ساسان را در دست اجرا دارد، اما حجم فعالیت آن نسبت به دوره مشابه سال گذشته کاهش یافته و کارخانه که پیش‌تر با دو شیفت فعالیت می‌کرد، اکنون با یک شیفت کاری به فعالیت ادامه می‌دهد.
این بخش از گفت‌وگوها، تصویری متفاوت از صنعت را برای دانشجویان ترسیم می‌کرد؛ صنعتی که در کنار محاسبات مهندسی و دانش فنی، با محدودیت منابع، نوسانات بازار، تعهدات قراردادی و ضرورت تصمیم‌گیری‌های اقتصادی نیز سروکار دارد.
مهندس آینده؛ فراتر از محفوظات دانشگاهی
یکی از پرسش‌های مهم دانشجویان در این بازدید، به ویژگی‌های مورد انتظار صنعت از مهندسان جوان اختصاص داشت. پاسخ مدیران کارخانه‌ها در این زمینه بر چند مؤلفه مشترک استوار بود: تخصص، فعالیت و پویایی، آشنایی با فناوری‌های جدید و توانایی تبدیل دانش نظری به راهکارهای اجرایی.
این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که صنعت سازه‌های فولادی نیز مانند بسیاری از حوزه‌های تولیدی، در حال تجربه تغییرات فناورانه است. ورود تجهیزات پیشرفته، اتوماسیون و ربات‌های صنعتی، نیاز به مهندسانی را افزایش می‌دهد که علاوه بر تسلط بر مبانی رشته خود، توانایی یادگیری و سازگاری با فناوری‌های نوین را داشته باشند.
از این منظر، بازدیدهای صنعتی می‌توانند به دانشجویان کمک کنند تا پیش از ورود به بازار کار، فاصله میان مهارت‌های آموخته‌شده و نیازهای واقعی صنعت را شناسایی کنند؛ بدانند چه توانمندی‌هایی در محیط حرفه‌ای مورد انتظار است و برای تکمیل دانش خود در چه حوزه‌هایی باید بیشتر تلاش کنند.
دانشگاه و صنعت؛ ارتباطی که نباید به یک بازدید ختم شود
آنچه از این بازدید و گفت‌وگو با دانشجویان و مدیران دو مجموعه صنعتی برمی‌آید، این است که مسئله ارتباط دانشگاه و صنعت، صرفاً مسئله آشنایی دانشجویان با محیط کارخانه نیست؛ بلکه موضوع اصلی، ایجاد یک مسیر مستمر برای رفت‌وآمد دانش، تجربه، نیروی انسانی و نیازهای فناورانه میان این دو بخش است.
دانشگاه محل تولید دانش، تربیت نیروی متخصص و توسعه پژوهش است و صنعت عرصه‌ای است که این دانش در مواجهه با محدودیت‌ها، نیازهای واقعی و مسائل اجرایی محک می‌خورد. هرگاه این دو از یکدیگر فاصله بگیرند، بخشی از ظرفیت علمی دانشگاه بلااستفاده می‌ماند و صنعت نیز ممکن است از توان پژوهشی و خلاقیت نسل جدید متخصصان محروم شود.
در چنین شرایطی، تعریف پروژه‌های مشترک دانشجویی، فراهم کردن فرصت‌های کارآموزی، مشارکت واحدهای صنعتی در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، دسترسی دانشجویان به امکانات آزمایشگاهی و حضور متخصصان صنعت در فرایند آموزش می‌تواند از جمله راهکارهای مؤثر برای تقویت این پیوند باشد.
بازدید دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران از آکام فولاد و پایبند صدرسازه، نمونه‌ای از ظرفیت چنین تعاملاتی را به نمایش گذاشت؛ تعاملی که در آن دانشجو فرصت دیدن و تجربه کردن پیدا می‌کند، صنعت با توانایی‌ها و ایده‌های نیروی انسانی جوان آشنا می‌شود و دانشگاه نیز می‌تواند بخشی از آموزش خود را به واقعیت‌های بیرون از کلاس پیوند بزند.
شاید مهم‌ترین دستاورد این روز برای دانشجویان، نه شناخت یک دستگاه یا مشاهده مراحل ساخت یک مقطع فولادی، بلکه درک این واقعیت بود که مهندسی در نقطه تلاقی دانش و عمل معنا پیدا می‌کند. جایی که فرمول باید به سازه تبدیل شود، محاسبه باید پاسخگوی شرایط واقعی باشد و آموخته‌های دانشگاهی باید توان حل مسئله داشته باشند.
کلاس درس اگرچه می‌تواند از چهاردیواری دانشگاه فراتر برود، اما پیوند واقعی دانشگاه و صنعت زمانی شکل می‌گیرد که درهای کارخانه‌ها به روی دانشجویان باز بماند و مسیر بازگشت تجربه‌های صنعتی به کلاس‌های درس نیز هموار شود. آن روز است که دانشجو تنها برای عبور از امتحان و دریافت مدرک درس نمی‌خواند؛ بلکه از همان دوران تحصیل، برای ساختن، طراحی کردن و حل مسائل واقعی جامعه آماده می‌شود.
