برنده نوبل پزشکی ۳ کودک دارد و یک خانه معمولی و ما درگیر تربیت غلط | به کودکان اجازه معمولی بودن بدهید
یک روانشناس می‌گوید: خیلی از والدین اصرار دارند کودک زودتر از سنش بزرگ شود، بزرگ‌تر از سنش رفتار کند و اصلا خطا نداشته باشد. همین توقعات، کودک را دچار اضطراب می‌کند.
همشهری‌آنلاین – پروانه بندپی: همه ما دوست داریم کودکانی پرورش دهیم که شاد، سالم و مسئولیت‌پذیر و سلامت روان مطلوبی هم داشته باشند، اما گاهی در نقش خود به عنوان والد، مرتکب اشتباهاتی می‌شویم که به اضطراب کودک منجر می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند پایه بسیاری از مشکلات روانی آنها حتی در بزرگسالی باشد. یک روانشناس به همشهری می‌گوید: «بسیاری از والدین اصرار دارند قوانین ۳۰ – ۴۰ ساله زندگی خود را در دو سه سال به کودکشان منتقل کنند و علت اصلی اضطراب کودکان، همین است.»
وقتی ظرفیت کودک با خواسته والدین یکی نیست
محمد گراوندنیا، دکترای روانشناسی و استاد دانشگاه درباره دلایل اضطراب کودکان زیر ۷ سال و تبعات معتقد است «در بیشتر موارد، کودک در تولید اضطراب «معلول» است، نه «علت». به گفته او، کودک در سال‌های نخست زندگی هنوز نظام شناختی شکل‌گرفته‌ای ندارد که خودش بخواهد اضطراب تولید کند و بنابراین «علت اضطراب کودکان به‌طور عمده والدین یا خانواده هستند.»
رشد کودک مسیر مشخصی دارد که به گفته این روانشناس «روان، طبیعت، زیست و مرحله سنی کودک آن را تعیین می‌کنند اما گاهی والدین و محیط اجتماعی می‌خواهند کودک سریع‌تر از این مسیر عبور کند. یعنی توانایی کودک و خواست والدین گاهی با یکدیگر همخوانی ندارد.» گراوندنیا مثال می‌زند: «مثلا یک کودک ممکن است به‌طور ذاتی توانایی فراگیری یک زبان یا دو زبان را داشته باشد، اما والدین اصرار کنند که او باید به سه زبان دنیا صحبت کند. یا کودک ممکن است به‌طور ذاتی انرژی شرکت در دو کلاس فوق‌برنامه را داشته باشد، اما والدین او را در چهار یا پنج کلاس ثبت‌نام کرده باشند.»
بعضی والدین، خانه را با قوانین ارتش اداره می‌کنند
گراوندنیا یکی از مهم‌ترین عوامل اضطراب را سبک فرزندپروری می‌داند. به گفته او، «در روانشناسی سه سبک کلی فرزندپروری شامل والد مستبد، مقتدر، سهل‌گیر و بی‌تفاوت مطرح است و بیشترین اضطراب معمولا در کودکانی دیده می‌شود که والدین مستبد دارند؛ والدینی با قوانین سفت و سخت و غیرقابل انعطاف و بایدها و نبایدهای فراوان.»
به گفته این تراپیست، «بعضی خانواده‌ها قوانین را به صورت یک «دیسیپلین» در نظر می‌گیرند؛ مثل ارتش. این خانواده‌ها معمولا کودکان مضطربی دارند. مثلا به کودک گفته می‌شود: حتما باید قبل از ناهار مشقت را نوشته باشی یا باید خودت دست‌هایت را بشویی، بدون اینکه من به تو بگویم. وقتی قوانین ملایم هستند و قابلیت انعطاف دارند، بچه‌ها کمتر مضطرب می‌شوند. اما قوانین سختگیرانه و بزرگسالانه به کودک اضطراب می‌دهد.»
والدین، تجربه زیسته خود را منتقل می‌کنند
به گفته این روانشناس، «گاهی والدین بدون آنکه بدانند، تجربه زیسته خود را به فرزندشان منتقل می‌کنند، نه علم و تخصص را. در حالی که نسخه‌ای که برای آنها جواب داده، لزوما برای کودکشان مناسب نیست. خیلی از والدین اصرار دارند کپی ضعیف‌شده‌ای از خودشان را پرورش دهند.»
آرمان‌گرایی والدین هم از دیگر مسائلی است که گراوندنیا آن را از علل اصلی اضطراب کودکان می‌داند. او از کودکی می‌گوید که در کلاس اول دبستان بوده، اما والدینش از همان زمان درباره کنکور پزشکی با او صحبت می‌کردند.
ایت روانشناس می‌گوید: ما چند «آیتم» داریم: ظرفیت، زمان و علاقه. این سه آیتم در شیوه پیشرفت کودک اهمیت دارند. کودکان مضطرب معمولا والدینی دارند که بدون توجه به ظرفیت و زمان، می‌خواهند بچه‌هایشان را به سمت رشد هل بدهند. درحالی‌که کودک ظرفیت محدودی دارد و برای این به دنیا نیامده که دائما یاد بگیرد. کودک باید شاد باشد و در کنار شادی و بازی، چیزهایی را هم یاد بگیرد. به همین دلیل است که روانشناسی برای کودکان زیر ۷ سال – به خصوص زیر ۵ سال – آموزش مستقیم را مناسب نمی‌داند و معتقد است که آموزش باید در خانه، مهدکودک و حتی مدرسه شکل بازی داشته باشد و غیرمستقیم باشد تا کودک متوجه نشود که در حال یادگیری است.»
خطای کودک، یک ارزش است
گراوندنیا دوره ۳ تا ۶ سالگی را دوره «ابتکار؛ ابتکار در مقابل احساس گناه» می‌داند؛ «دوره‌ای که کودک می‌خواهد چیزی را خلق کند که متعلق به خودش باشد، اما والدین می‌خواهند کودک همان چیزی را تکرار کند که خودشان برای او ساخته‌اند. به این ترتیب انتظار رفتار بزرگسالانه از کودک پیش می‌آید؛ اینکه مرتب غذا بخورد، چیزی نریزد، سفره را کثیف نکند. در بیشتر موارد وقتی کودک بطری سس، دوغ یا نوشابه را از سر سفره برمی‌دارد، کمی از آن را روی سفره می‌ریزد. چون مهارت دست برای فرد بزرگسال طراحی شده است، نه برای یک کودک. یا ممکن است بچه کفش‌هایش را برعکس بپوشد. ممکن است شما صد بار برایش توضیح دهید که کتاب‌هایت را درست داخل کوله‌پشتی بگذار، اما او بارها اشتباه کند و مثلا کتاب دوستش را به اشتباه داخل کوله خودش بگذارد.»
این استاد دانشگاه تأکید می‌کند که «خطاهای بچه‌ها به اندازه نقاط قوتشان ارزشمند است. اصلا خطاهای کودکان، خطا نیست؛ یک الگوی سنی است.»
این روانشناس معتقد است «انتظار اطاعت کامل از قوانین را باید با مرحله رشد کودک هماهنگ کرد. بچه‌ها تقریبا از ۷ سالگی می‌توانند به‌طور مستقیم قانون‌پذیر شوند و قوانین را رعایت کنند، چون «عملیات عینی» در این سن شکل می‌گیرد.»
به کودک اجازه معمولی بودن بدهیم
گراوندنیا بر تشویق و تقویت به جای تنبیه و تهدید تأکید دارد: «اگر والدین با تشویق و حمایت، کودک را به چیزی برسانند، صد مرتبه بهتر از تنبیه و تهدید و روش‌های مشابه است. تا جایی که می‌توانیم باید با تشویق و تقویت، کودک را جلو ببریم.»
به گفته او، «اضطراب فقط یک حالت گذرا نیست و می‌تواند تصویر کودک از خودش، تمرکز، انگیزه و حتی خواب او را تحت تأثیر قرار دهد و در بعضی کودکان با کمرویی، اضطراب اجتماعی، دندان‌قروچه و کابوس همراه می‌شود. درضمن اضطراب همیشه در ظاهر کودک قابل مشاهده نیست.»
راهکار مهمی که این روانشناس برای والدین مطرح می‌کند، این است: «والدین باید چند اجازه به کودک بدهند؛ اول؛ اجازه معمولی بودن و اجازه خطا داشتن. اگر به کودک اجازه معمولی بودن بدهید، اصلا نجاتش داده‌اید. اجازه خطا داشتن، پذیرش احساس خطا و صبور بودن والد، کلیدواژه‌های بسیار مهمی هستند.»
گراوندنیا می‌گوید: «معمولی بودن کودک اتفاقا یک قدرت است و اصلا عیب نیست. بیشتر آدم‌های موفق، افراد معمولی هستند. شما فیلم‌های برنده نوبل پزشکی امسال را ببینید؛ مردی که ۳ کودک دارد، یک خانه معمولی و حتی بی‌نظم و یک همسر معمولی. حالا اگر ما قرار باشد، نوبل بگیریم، دیگر نه ازدواج می‌کنیم و نه بچه‌دار می‌شویم. موفقیت از نظر ما ایرانی‌ها مساوی با اعدام زندگی است و این نشانه تربیت غلط است. ایرادی که ما ایرانی‌ها در تربیت بچه‌ها داریم، باعث می‌شود بچه‌های مضطرب، کمال‌گرا و به‌شدت مسئولیت‌گریز داشته باشیم. این یک واقعیت است.»
