پلتفرم‌ها؛ شریک مبارزه با قاچاق یا قربانی نظارت آسان؟
نمایندگان ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، دادسرای جرایم رایانه‌ای، دیجی‌کالا و خانومی در پنل «قاچاق در بازار آنلاین؛ مسئله کجاست و راه‌حل چیست؟» به بررسی مسئولیت پلتفرم‌ها در مقابله با عرضه کالای قاچاق پرداختند. در این نشست، نمایندگان بخش خصوصی با تأکید بر اینکه شفافیت اطلاعاتی پلتفرم‌ها نباید به تحمیل مسئولیت مضاعف بر آنها منجر شود، نسبت به پیامدهای نظارت نامتوازن و سوق دادن فروشندگان به بازارهای غیررسمی هشدار دادند.
به گزارش توسعه برند؛ پنل «قاچاق در بازار آنلاین؛ مسئله کجاست و راه‌حل چیست؟» روز شنبه ۹ آبان در جریان همایش «تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها» و در کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
این نشست با مدیریت حسین میرزایی و با حضور محمد وحید خدرویسی، مدیرکل پیشگیری از قاچاق ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز؛ علیخانی، نماینده دادسرای ناحیه ۳۱ جرایم رایانه‌ای؛ شقایق محمدی، معاون حقوقی دیجی‌کالا و مسعود شاهمرادی، مدیرعامل خانومی برگزار شد.
حسین میرزایی در ابتدای پنل به مزیت‌های پلتفرم‌ها برای مصرف‌کنندگان اشاره کرد و گفت امکان بازگشت کالا و دسترسی به تجربه و نظر خریداران قبلی، بخشی از عدم تقارن اطلاعاتی میان فروشنده و خریدار را کاهش داده است.
با این حال، او به تناقضی در بازار اشاره کرد: برخی کالاها به دلیل قرارگرفتن در فهرست کالاهای قاچاق در پلتفرم‌های رسمی عرضه نمی‌شوند، اما همان محصولات همچنان در بازار فیزیکی و شبکه‌های اجتماعی در دسترس هستند.
میرزایی با طرح این پرسش که از نگاه قانون‌گذار و نهادهای اجرایی چه تفاوتی میان عرضه کالا در بازار فیزیکی، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی وجود دارد، بحث مسئولیت و نحوه نظارت بر این بازارها را به محور اصلی گفت‌وگو تبدیل کرد.
ستاد مبارزه با قاچاق: اصل تخلف در فضای آنلاین و حقیقی یکسان است
محمد وحید خدرویسی در پاسخ به این موضوع گفت اصل قاچاق در فضای حقیقی و آنلاین تفاوتی ندارد، اما در جزئیات اعمال مجازات تفاوت‌هایی وجود دارد. به گفته او، تبصره یک ماده ۱۸ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، ضبط کالا و جریمه را برای عرضه کالای قاچاق در فضای مجازی پیش‌بینی کرده است.
خدرویسی با اشاره به تدوین دستورالعمل پیشگیری و مقابله با قاچاق در فضای مجازی توضیح داد که این دستورالعمل با رویکردی حمایتی تدوین شده و برخورد با سکوها در این چارچوب عمدتاً به تذکر و حذف آگهی محدود می‌شود.
“”توسعه برند را در اینستاگرام و تلگرام و لینکدین دنبال کنید””
او همچنین از بررسی تفکیک میان پلتفرم‌هایی خبر داد که خود عرضه‌کننده کالا هستند و سکوهایی که صرفاً فضای فروش را در اختیار فروشندگان قرار می‌دهند.
مدیرکل پیشگیری از قاچاق ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز در ادامه گفت حجم کشفیات در بازار فیزیکی به دلیل گستردگی معاملات، چندین برابر فضای مجازی است. به گفته او، حدود ۲۴ تا ۲۵ گروه کالایی هدف قاچاق، از پوشاک تا لوازم خانگی، تحت نظارت قرار دارند.
دادسرای جرایم رایانه‌ای: همه مشکلات به قانون جدید نیاز ندارند
علیخانی، نماینده دادسرای ناحیه ۳۱ جرایم رایانه‌ای، اعتماد عمومی شکل‌گرفته نسبت به پلتفرم‌های بزرگ و یکپارچگی اطلاعات در این سکوها را از دلایل ضروری‌تر و در عین حال آسان‌تر شدن نظارت بر آنها دانست.
او تأکید کرد این موضوع به معنای تصمیم برای سخت‌گیری بیشتر بر پلتفرم‌ها نسبت به بازار فیزیکی نیست.
علیخانی با اشاره به رویکرد دادستانی گفت پیشگیری از وقوع جرم بر تعقیب کیفری و برخورد قضایی تقدم دارد. به گفته او، ارتباط مستقیم میان کسب‌وکارها، نهادهای تنظیم‌گر و مراجع نظارتی می‌تواند پیش از تشکیل پرونده، راهکارهایی برای جلوگیری از وقوع تخلف ایجاد کند.
او همچنین معتقد بود همه مسائل پلتفرم‌ها نباید از طریق تصویب قانون جدید حل شود. نظام حقوقی علاوه بر قانون، آیین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها و رویه‌های قضایی را نیز دربرمی‌گیرد و این ابزارها با توجه به سرعت تحولات فناوری، انعطاف بیشتری دارند.
نماینده دادسرای جرایم رایانه‌ای در بخش دیگری از صحبت‌های خود به قوانین منقضی‌شده اشاره کرد و گفت اگر دوره اجرای قانونی پایان یافته باشد، هیچ قاضی نمی‌تواند بر مبنای آن حکم یا مجازات صادر کند؛ حتی اگر یک دستگاه دولتی براساس همان قانون اعلام جرم کرده باشد.
دیجی‌کالا: نظارت نامتوازن، فروشندگان را به بازار غیررسمی می‌برد
شقایق محمدی، معاون حقوقی دیجی‌کالا، مسئله اصلی مقابله با قاچاق را صرفاً تشدید برخوردها ندانست و گفت پیش از هر اقدامی باید مشخص شود که نظام حقوقی و اجرایی موجود امکان تشخیص کالای قانونی از غیرقانونی را فراهم کرده و مسئولیت هر یک از حلقه‌های زنجیره تأمین را به‌روشنی تعیین کرده است یا خیر.
او با اشاره به اینکه نظارت بر پلتفرم‌ها به دلیل شفافیت و دسترسی ساده‌تر به اطلاعات آسان‌تر است، نسبت به پیامدهای نظارت نامتوازن هشدار داد.
به گفته محمدی، فروشنده‌ای که در پلتفرم با بررسی اصالت کالا، قراردادهای سخت‌گیرانه و احتمال توقف عرضه مواجه می‌شود، ممکن است فعالیت در بازار فیزیکی را ترجیح دهد؛ بازاری که نظارت بر آن به همین اندازه ساده نیست.
معاون حقوقی دیجی‌کالا همچنین به محدودیت پلتفرم‌ها در بررسی مسیر ورود کالا اشاره کرد. به گفته او، پلتفرم‌ها به‌عنوان حلقه پایانی زنجیره تأمین، دسترسی کاملی به اطلاعات مسیر ورود کالا ندارند، اما مسئولیت تخلف در عمل بر همین حلقه تحمیل می‌شود.
او تعدد سامانه‌های نظارتی و کارنکردن بخشی از آنها را نیز از مشکلات این حوزه دانست؛ مسائلی که گاهی باعث می‌شود نقص اطلاعات یا ثبت‌نشدن شناسه رهگیری، در ردیف قاچاق قرار گیرد.
محمدی اصلاح بلندمدت قوانین مبارزه با قاچاق با مشارکت نمایندگان بخش خصوصی را ضروری دانست و پیشنهاد کرد تا زمان اصلاح قوانین، سازوکاری برای گفت‌وگوی منظم میان بخش خصوصی و حاکمیت ایجاد شود. او همچنین استفاده از ظرفیت هیئت مقررات‌زدایی برای بازنگری ممنوعیت برخی کالاهای غیرحساس و به‌کارگیری ابزارهایی مانند سندباکس واردات را از راهکارهای قابل بررسی عنوان کرد.
خانومی: هزینه بلاتکلیفی مقرراتی از هزینه نظارت بیشتر است
مسعود شاهمرادی، مدیرعامل خانومی، نیز با تأکید بر اینکه پلتفرم‌ها با اصل نظارت و پرداخت هزینه کنترل مخالفتی ندارند، گفت اقتصاد دیجیتال ایران در سال‌های اخیر به‌جای هزینه کنترل، هزینه بلاتکلیفی مقرراتی را پرداخت کرده است.
او شفافیت پلتفرم‌ها را فرصتی برای رصد زنجیره عرضه و کاهش ریسک کسب‌وکارها دانست، اما هشدار داد اگر همین شفافیت به هزینه اضافی برای پلتفرم تبدیل شود، فروشندگان و مصرف‌کنندگان به سمت بازار غیررسمی حرکت می‌کنند و در نتیجه نهاد ناظر نیز امکان رصد بازار را از دست می‌دهد.
شاهمرادی در ادامه به وضعیت بازار محصولات آرایشی و بهداشتی پرداخت و تأکید کرد اصالت کالا، قانونی‌بودن ورود و سلامت محصول سه مفهوم متفاوت‌اند.
به گفته او، ممنوعیت واردات محصولات آرایشی و بهداشتی از سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، علاوه بر مسئله قاچاق، تشخیص کالای اصل را دشوارتر کرده و زمینه عرضه محصولات غیراصل را افزایش داده است.
مدیرعامل خانومی دسترسی پلتفرم‌ها به اطلاعات و اسناد گمرکی را برای کنترل مدارک فروشندگان ضروری دانست و خواستار چابک‌تر شدن تنظیم‌گری در سطح آیین‌نامه‌های اجرایی شد.
او همچنین پیشنهاد کرد هنگام تغییر مقررات، یک دوره گذار، برای نمونه ۶۰ روزه، در نظر گرفته شود تا دستگاه‌های اجرایی و پلتفرم‌ها فرصت تطبیق با ضوابط جدید را داشته باشند و فعالیت کسب‌وکارها به‌طور ناگهانی متوقف نشود.
پاسخ ستاد: پلتفرم‌ها شریک دولت در شفاف‌سازی زنجیره عرضه هستند
در بخش دیگری از پنل، خدرویسی درباره راه‌های تشخیص قانونی‌بودن محصولات آرایشی و بهداشتی توضیح داد کالاهایی که از مسیر قانونی وارد کشور شده‌اند، دارای کد ۱۶ رقمی IRC هستند و از طریق استعلام این کد می‌توان اطلاعاتی مانند مبدأ تولید، شماره ساخت، کارخانه تولیدکننده و تاریخ انقضای کالا را بررسی کرد.
او همچنین گفت اطلاعات اولیه پروانه‌ها و پته‌های گمرکی در سامانه جامع تجارت قابل استعلام است.
خدرویسی با اشاره به نقش پلتفرم‌ها در شفافیت بازار، آنها را شریک دولت در شفاف‌سازی زنجیره عرضه دانست و بر ضرورت تقویت مسئولیت‌پذیری و همکاری سکوها در این زمینه تأکید کرد.
علیخانی نیز در جمع‌بندی این پنل گفت گفت‌وگوی مستقیم میان کسب‌وکارها و دستگاه‌های نظارتی می‌تواند برداشت نهادهای حاکمیتی از عملکرد پلتفرم‌ها را به واقعیت نزدیک‌تر کند. به گفته او، تنظیم‌گری چابک لزوماً به قانون‌گذاری کلان نیاز ندارد و بخشی از مشکلات را می‌توان با اصلاح رویه‌های اجرایی حل کرد.
