دارورسانی آنلاین در بن‌بست مجوزها؛ پلتفرم‌ها دارو می‌فروشند یا فقط می‌رسانند؟
فعالان اقتصاد دیجیتال و کارشناسان حوزه سلامت در پنل «کالاهای سلامت‌محور؛ از ضوابط عرضه تا اتهام قاچاق» از بلاتکلیفی اجرای دستورالعمل دارورسانی آنلاین، اختلاف‌نظر نهادهای مسئول و مطالبه مجوزهای موازی برای پلتفرم‌ها انتقاد کردند. حاضران در این نشست تأکید داشتند که پلتفرم‌ها قرار نیست جای داروخانه را بگیرند، بلکه باید با فراهم‌کردن زیرساخت فناوری و ارسال دارو، دسترسی بیماران به خدمات دارویی را تسهیل کنند؛ البته به شرط رعایت الزامات سلامت و حفظ مسئولیت داروخانه‌ها.
به گزارش توسعه برند؛ پنل همایش «تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها» با عنوان «کالاهای سلامت‌محور؛ از ضوابط عرضه تا اتهام قاچاق» روز شنبه ۹ آبان در کتابخانه ملی ایران برگزار شد. این نشست با مدیریت ناصر خیرخواه و با حضور ژوبین علاقبند، عضو هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک؛ محمد بهمند، معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار؛ شاهین فاضل‌پناه، از پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و مشاور سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ و مهدی فامیلی، دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی برگزار شد.
ناصر خیرخواه در آغاز پنل به چالش‌های اجرای دستورالعمل دارورسانی برخط اشاره کرد و گفت این دستورالعمل با امضای وزیران بهداشت و ارتباطات ابلاغ شده، اما همچنان با مشکلات اجرایی و اختلاف‌نظر میان دستگاه‌ها روبه‌روست.
او این پرسش را مطرح کرد که توقف اجرای دستورالعمل ناشی از نقص مقررات است، اختلاف میان نهادهای مسئول یا مقاومت در برابر فعالیت سکوهای آنلاین؟
ژوبین علاقبند در پاسخ به نگرانی‌ها درباره ورود پلتفرم‌ها به حوزه دارو گفت برخی داروخانه‌ها تصور می‌کنند توسعه دارورسانی آنلاین می‌تواند فعالیت آنها را تهدید کند؛ درحالی‌که در مدل موردنظر، پلتفرم میان داروخانه و مصرف‌کننده قرار می‌گیرد و دارو را از طریق داروخانه به دست بیمار می‌رساند.
او با تفکیک دارورسانی آنلاین از ایجاد «داروخانه تاریک» توضیح داد که در این مدل، پلتفرم مالک دارو یا انباردار آن نیست. فروش دارو همچنان در داروخانه انجام می‌شود و پلتفرم صرفاً خدمات فناوری، ثبت درخواست، شناسایی داروخانه دارای موجودی و ارسال دارو را برعهده دارد.
علاقبند افزایش دسترسی بیماران در سراسر کشور، امکان مشاهده موجودی داروخانه‌ها و شفاف‌تر شدن زنجیره تأمین را از مزایای این مدل دانست و تأکید کرد نقش سازمان غذا و دارو باید بر تدوین ضوابط فنی ارسال دارو از داروخانه به مصرف‌کننده متمرکز باشد.
اختلاف بر سر مجوز دوم؛ ضوابط سلامت یا مانع تازه کسب‌وکار؟
محمد بهمند، معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار، با اشاره به سابقه تدوین مقررات دارورسانی برخط گفت الزام قانونی برای تدوین دستورالعمل حمل اینترنتی دارو به سال ۱۴۰۱ بازمی‌گردد، اما ابلاغ آن نزدیک به چهار سال زمان برده است.
به گفته او، چندوجهی بودن این موضوع و ارتباط هم‌زمان آن با سلامت عمومی و تنظیم‌گری کسب‌وکار، روند تدوین و ابلاغ مقررات را طولانی کرده است.
بهمند با استناد به مصوبه ۷۷ هیئت مقررات‌زدایی توضیح داد که براساس بند «ج» این مصوبه، کسب‌وکارهای فعال در این حوزه به‌جز مجوز صادرشده از سوی اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، به مجوز دیگری نیاز ندارند. از نگاه او، سازمان غذا و دارو می‌تواند ضوابط فنی فعالیت را تعیین کند، اما صدور مجوز دوم برای پلتفرم‌ها با این مصوبه مغایرت دارد.
“”توسعه برند را در اینستاگرام و تلگرام و لینکدین دنبال کنید””
او همچنین به ماده ۸ دستورالعمل مشترک وزارتخانه‌های بهداشت و ارتباطات اشاره کرد که در آن تشکیل کارگروهی برای صدور و حتی ابطال مجوز کسب‌وکارها پیش‌بینی شده بود.
به گفته بهمند، کمیته تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال در رأی صادرشده در مردادماه اعلام کرده است که مجوز فعالیت باید صرفاً از طریق درگاه ملی مجوزها صادر شود و کارگروه یادشده، در صورت داشتن نقش مجوزدهی، وجاهت قانونی ندارد.
معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار تأکید کرد که الزامات سلامت و ضوابط فنی وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو می‌توانند در قالب کاربرگ‌های تخصصی در کنار مجوز اصلی قرار بگیرند؛ بنابراین رعایت ملاحظات سلامت ضرورتی جداگانه از دریافت مجوز موازی است.
ضوابط فنی سلامت باید رعایت شوند، اما این الزام لزوماً به معنای نیاز کسب‌وکارها به دریافت مجوز دوم نیست.
پلتفرم‌ها در انتظار مجوزی که هنوز صادر نشده است
مهدی فامیلی، دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، نیز از بلاتکلیفی اجرای دستورالعمل دارورسانی آنلاین انتقاد کرد.
او گفت براساس دستورالعمل دی‌ماه ۱۴۰۳ قرار بود کارگروهی متشکل از سه نماینده سازمان غذا و دارو، سه نماینده وزارت ارتباطات و یک نماینده اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی تشکیل شود، اما این سازوکار تاکنون به نتیجه مشخصی نرسیده است.
فامیلی وضعیت فعلی را یک دور باطل توصیف کرد: سازمان غذا و دارو از پلتفرم‌ها مجوزی مطالبه می‌کند که قرار بوده پس از تشکیل همین کارگروه صادر شود؛ درحالی‌که کارگروه هنوز به نتیجه نرسیده و مجوز مورد مطالبه نیز عملاً وجود ندارد.
او درباره مسئولیت پلتفرم‌ها در فرایند دارورسانی گفت خرید آنلاین از نظر ماهیت تفاوتی با خرید حضوری ندارد. نسخه را پزشک صادر می‌کند، مسئول فنی داروخانه آن را بررسی می‌کند و داروخانه مسئول تحویل داروست. در این میان، پلتفرم درخواست بیمار را به داروخانه منتقل می‌کند و فرایند ارسال را تسهیل می‌کند.
فامیلی همچنین به موضوع حفظ زنجیره سرد داروهای یخچالی اشاره کرد و گفت برخی پلتفرم‌ها در نبود ضوابط نهایی، از سازوکارهای خودتنظیم‌گری استفاده کرده‌اند. به گفته او، این داروها مانند خرید حضوری با بسته‌های مخصوص و یخ ارسال می‌شوند و کسب‌وکارها برای اجرای ضوابط رسمی در صورت ابلاغ، آمادگی دارند.
نگرانی از سلامت بیمار و حذف داروخانه‌ها از زنجیره عرضه
شاهین فاضل‌پناه، از پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و مشاور سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات، به دغدغه‌های حوزه سلامت در توسعه دارورسانی آنلاین پرداخت.
او تأکید کرد که داروخانه باید نقطه عرضه دارو باقی بماند و موضوعاتی مانند ایمنی بیمار، اصالت دارو، حفاظت از اطلاعات درمانی و امکان ردیابی زنجیره تأمین باید در طراحی فرایند دارورسانی آنلاین لحاظ شوند.
فاضل‌پناه همچنین هشدار داد که پلتفرم‌ها نباید فعالیت خود را به چند داروخانه محدود کنند و زمینه شکل‌گیری انحصار را به وجود آورند.
به گفته او، پس از برگزاری جلسات مشترک با اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، سازمان غذا و دارو و انجمن داروسازان، فرایندی برای حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه، جلوگیری از انحصار و دسترسی به اطلاعات بیمار با رضایت او طراحی و به سازمان فناوری اطلاعات ارائه شده است.
او با اشاره به گزارش‌هایی درباره فروش غیرقانونی دارو و ارائه توصیه‌های پزشکی از سوی افراد فاقد صلاحیت گفت سکوهای الکترونیکی می‌توانند به شفافیت و تکمیل زنجیره تأمین دارو کمک کنند، اما فعالیت آنها باید در چارچوبی مشخص و نظام‌مند انجام شود.
فاضل‌پناه در ادامه به نگرانی برخی داروخانه‌ها از حذف‌شدن از زنجیره عرضه یا تحمیل قراردادهای یک‌طرفه از سوی پلتفرم‌ها اشاره کرد. او گفت در یکی از نمونه‌های مطرح‌شده، سهمی حدود ۲۰ درصد از سود داروخانه مطالبه شده بود؛ موضوعی که به گفته او ضرورت توجه به رقابت و آزادی عمل داروخانه‌ها در مقررات را نشان می‌دهد.
راهکار پیشنهادی؛ بررسی مشترک و رفع ابهام‌های اجرایی
فاضل‌پناه در جمع‌بندی صحبت‌های خود پیشنهاد کرد سازمان فناوری اطلاعات با برگزاری سریع جلسه‌ای مشترک، دو فرایند پیشنهادی موجود را از نظر فنی بررسی کند تا پس از رفع ابهام‌ها، دارورسانی برخط وارد مرحله اجرا شود.
او با اشاره به نزدیک‌تر شدن دیدگاه‌ها درباره حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه، دستیابی به توافق میان طرف‌های مختلف را امکان‌پذیرتر دانست.
آنچه در این پنل بیش از همه مورد تأکید قرار گرفت، ضرورت تفکیک نقش پلتفرم از داروخانه و تعیین دقیق مسئولیت هر یک از بازیگران زنجیره دارورسانی بود. از یک سو، الزامات سلامت، اصالت دارو و حفاظت از اطلاعات بیمار باید تضمین شود و از سوی دیگر، تعدد مجوزها و بلاتکلیفی مقرراتی نباید مانع توسعه خدمات آنلاین و دسترسی آسان‌تر بیماران به دارو شود.
