سونامی مقاومت میکروبی در ایران و آنتی‌بیوتیک‌های چند صد میلیونی | متخصصان درباره مرگ با عفونت‌های مقاوم هشدار دادند
مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها در ایران به مرحله هشدار رسیده است؛ از تجویز داروهای قوی برای بیماری‌های ساده تا مصرف آنتی‌بیوتیک در دام و طیور، عواملی هستند که مقاومت میکروبی را افزایش داده‌اند و حالا جان بیماران را تهدید می‌کنند.
همشهری آنلاین – مریم سرخوش: مقاومت میکروبی و کاهش اثربخشی آنتی‌بیوتیک‌ها در ایران به یکی از نگرانی‌های جدی نظام سلامت تبدیل شده؛ وضعیتی که به گفته متخصصان، نه‌تنها هزینه‌های درمان را به‌شدت افزایش داده، بلکه جان بیمارانی را که به عفونت‌های مقاوم مبتلا می‌شوند نیز تهدید می‌کند. در نشست خبری چهارمین کنگره علمی مقاومت میکروبی و مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، کارشناسان از مصرف بی‌رویه این داروها، تجویزهای غیرضروری، ضعف کنترل عفونت در بیمارستان‌ها و مصرف آنتی‌بیوتیک در دام و طیور به‌عنوان عوامل تشدیدکننده این بحران نام بردند.
تجویز آنتی‌بیوتیک با درخواست بیمار!
سیدرضا رئیس‌کرمی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران، با اشاره به وضعیت نامناسب مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در کشور گفت: یکی از دلایل تجویز بیش از اندازه این داروها، درخواست بیماران است. در شرایطی که هزینه‌های درمان افزایش پیدا کرده، نباید منابع و یارانه‌های سلامت را صرف روش‌های درمانی نادرست و داروهایی کرد که نه‌تنها کمکی به بیمار نمی‌کنند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز مقاومت دارویی شوند.
او با تأکید بر ضرورت پوشش بیمه‌ای داروهای ضروری و حیاتی افزود: باید برای داروهایی که واقعاً به درمان بیمار کمک می‌کنند، پوشش بیمه‌ای و خدمات رایگان در نظر گرفته شود، نه داروهایی که مصرف غیرضروری آنها می‌تواند مشکلات بیشتری ایجاد کند. افزایش سواد سلامت جامعه نیز اهمیت زیادی دارد و رسانه‌ها می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کنند.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به مصرف نامناسب آنتی‌بیوتیک‌ها در بیمارستان‌ها و سطح جامعه توضیح داد: گاهی در شرایطی که می‌توان با یک سلاح ساده مسئله‌ای را مدیریت کرد، از سلاح سنگین استفاده می‌کنیم. در حوزه درمان نیز به جای استفاده از داروهای ساده و متناسب با بیماری، سراغ آنتی‌بیوتیک‌های قوی‌تر می‌رویم. این کار باعث می‌شود در مدت کوتاهی اثربخشی داروهای مهم و قدرتمند را از دست بدهیم و ناچار شویم به دنبال داروهای قوی‌تری باشیم که ممکن است دیگر در دسترس نباشند.
به گفته رئیس‌کرمی، در سطح جامعه نیز مصرف زیاد، نابجا و بدون برنامه آنتی‌بیوتیک‌ها باعث ایجاد مقاومت می‌شود؛ به‌طوری که داروهای مؤثری مانند آموکسی‌سیلین نیز ممکن است دیگر کارایی لازم را نداشته باشند و بیماران ناچار شوند از داروهای گران‌تر و پیچیده‌تر استفاده کنند.
او با اشاره به نقش سیاستگذاری‌های حوزه سلامت در اصلاح الگوی تجویز دارو گفت: وقتی بیمه‌شدگان می‌توانند داروهای مختلف را با هزینه کم یا رایگان دریافت کنند، ممکن است حتی برای یک سرماخوردگی ساده هم آنتی‌بیوتیک تجویز و تحت پوشش بیمه ارائه شود؛ درحالی‌که چنین تجویزی ضرورتی ندارد. اقتصاد سلامت و تجویز منطقی دارو باید مورد توجه قرار بگیرد.
رئیس‌کرمی همچنین پیشنهاد کرد برای مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها نظارت و محدودیت‌های مشخصی در نظر گرفته شود تا از تجویزهای غیرضروری و تحمیل هزینه به نظام سلامت جلوگیری شود.
او با تأکید بر اینکه آنتی‌بیوتیک‌ها هیچ اثری بر بیماری‌های ویروسی ندارند، گفت: برای بیماری‌های ویروسی نباید آنتی‌بیوتیک مصرف کرد. در چنین شرایطی معمولاً استراحت، مصرف مایعات و داروهای معمولی برای کنترل علائم کافی است، اما همچنان شاهد تجویز اشتباه آنتی‌بیوتیک برای این بیماری‌ها هستیم.
ایران در جمع پرمصرف‌های آنتی‌بیوتیک
مینو محرز، متخصص بیماری‌های عفونی نیز با انتقاد از وضعیت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در کشور گفت: بیش از یک دهه است که برای کنترل مصرف بی‌رویه این داروها تلاش می‌شود، اما اقدامات انجام‌شده به نتیجه مطلوب نرسیده است. در برخی کشورها برای یک بیماری ممکن است مصرف یک دوز آنتی‌بیوتیک کافی باشد، اما در ایران میزان مصرف بسیار بیشتر است.
او با اشاره به گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت درباره مصرف بالای آنتی‌بیوتیک در ایران گفت: ایران و اوگاندا در رده کشورهای با مصرف بالای این داروها قرار دارند و تانزانیا نیز در حال اضافه شدن به این فهرست است. این وضعیت نگران‌کننده است و باید برای آن چاره‌اندیشی شود.
محرز با اشاره به مقایسه میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران و آلمان عنوان کرد: براساس مقایسه‌ای که انجام شده، مصرف سالانه آنتی‌بیوتیک در آلمان حدود ۸ تن و در ایران بین ۸۰ تا ۱۰۰ تن است. این اختلاف بسیار زیاد و برای ما شرم‌آور است.
این متخصص بیماری‌های عفونی با تأکید بر ضرورت ایجاد یک متولی مشخص برای مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها ادامه داد: مصرف این داروها باید براساس پروتکل و دستورالعمل مشخص باشد. آنتی‌بیوتیک‌ها باید سطح‌بندی شوند و داروهای مخصوص بیمارستان نباید به‌راحتی در داروخانه‌ها و خارج از بیمارستان در دسترس باشند. در حال حاضر افراد حتی بدون نسخه هم می‌توانند آنتی‌بیوتیک تهیه کنند و این مسئله باید کنترل شود.
او آموزش پزشکان را نیز یکی از راهکارهای مهم دانست و گفت: پزشکان از زمان شروع فعالیت و نسخه‌نویسی باید آموزش ببینند که چه زمانی و چگونه آنتی‌بیوتیک تجویز کنند. آموزش آنتی‌بیوتیک‌تراپی و کنترل عفونت باید در بیمارستان‌ها جدی گرفته شود و تمام کارکنان درمانی با اصول آن آشنا باشند.
محرز با هشدار نسبت به افزایش مقاومت میکروبی گفت: مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها فقط به داروهایی که افراد خودسرانه استفاده می‌کنند محدود نمی‌شود. ما از طریق مواد غذایی نیز ممکن است در معرض آنتی‌بیوتیک قرار بگیریم؛ برای مثال در برخی موارد از این داروها در پرورش مرغ و دام استفاده می‌شود. مقاومت آنتی‌بیوتیکی به‌صورت فزاینده‌ای در حال افزایش است.
او با اشاره به محدودیت تولید داروهای جدید در جهان افزود: در دنیا تقریباً هر ۱۰ سال یک آنتی‌بیوتیک جدید تولید می‌شود، زیرا تولید این داروها هزینه زیادی دارد و از نظر اقتصادی برای شرکت‌های دارویی چندان صرفه ندارد که میلیون‌ها دلار برای تولید دارویی هزینه کنند که قرار است فقط برای تعداد محدودی از بیماران استفاده شود.
این متخصص عفونی همچنین تأکید کرد که داروهای گیاهی جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها نیستند و نباید با تکیه بر درمان‌های غیرعلمی، مصرف داروهای ضروری را کنار گذاشت.
محرز با اشاره به پیامدهای اقتصادی مقاومت میکروبی گفت: وقتی آنتی‌بیوتیک‌های معمول دیگر اثربخشی ندارند، ممکن است بیمار مجبور به استفاده از داروهایی شود که هزینه آنها به ۲۰۰ میلیون تومان می‌رسد. این داروها برای بیمارانی استفاده می‌شوند که به دلیل مقاومت میکروبی، دیگر به آنتی‌بیوتیک‌های ساده پاسخ نمی‌دهند. مشکل اینجاست که همه بیماران توانایی پرداخت چنین هزینه‌هایی را ندارند.
جمع‌آوری آنتی‌بیوتیک‌ها از خانه‌ها
محمدرضا پورمند، متخصص میکروبیولوژی نیز با اشاره به اهمیت آگاهی‌بخشی درباره مقاومت میکروبی گفت: از ۱۸ تا ۲۲ نوامبر در جهان و از ۲۵ آبان تا اول آذر در ایران، برنامه‌هایی برای افزایش آگاهی عمومی درباره مقاومت میکروبی و مصرف بهینه آنتی‌بیوتیک‌ها در نظر گرفته شده است.
او با تأکید بر ضرورت جمع‌آوری آنتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده در منازل عنوان کرد: باید یک جهاد ملی برای جمع‌آوری آنتی‌بیوتیک‌ها از خانه‌ها شکل بگیرد، زیرا وجود این داروها در منازل زمینه مصرف خودسرانه را فراهم می‌کند.
پورمند همچنین بر ضرورت تدوین دستورالعمل‌های مشخص برای مصرف آنتی‌بیوتیک در بیمارستان‌ها تأکید کرد و گفت: باید کمیته‌ای وجود داشته باشد که مشخص کند در بیمارستان‌ها چه آنتی‌بیوتیک‌هایی نباید مصرف شوند. آموزش فرهنگ صحیح مصرف دارو به مردم نیز از وظایف مهم نظام سلامت است.
بیماران به دلیل عفونت‌های مقاوم جان می‌بازند
محمدرضا صالحی، رئیس مرکز تحقیقات مقاومت‌های دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، با هشدار درباره مرگ بیماران بر اثر عفونت‌های مقاوم گفت: نباید این مسئله را شوخی بگیریم. بیماران در کشور به دلیل آلودگی به میکروب‌های مقاوم جان خود را از دست می‌دهند و تعداد آنها نیز قابل توجه است.
او با اشاره به نبود آمار دقیق و یکپارچه در این حوزه افزود: در کشور پنل واحدی برای ثبت و پایش مقاومت میکروبی نداریم و به همین دلیل اعداد و ارقام دقیق و یکسانی در سطح ملی در اختیار نیست. با این حال، در بخش‌های مختلف بیمارستانی بیمارانی را می‌بینیم که بیماری زمینه‌ای عامل مرگ آنها نیست، بلکه عفونت‌های ریوی یا ادراری مقاوم جانشان را می‌گیرد.
صالحی ادامه داد: دیدن شرایط این بیماران و دشواری‌هایی که برای تهیه داروهایی تحمل می‌کنند که حتی ممکن است اثربخشی لازم را نداشته باشند، بسیار سخت است. مردم در حال از دست دادن جان خود هستند و ما در این حوزه در میانه یک سونامی قرار داریم؛ سونامی‌ای که اگر برای آن برنامه‌ریزی نکنیم، می‌تواند شرایط بدتری ایجاد کند.
رئیس مرکز تحقیقات مقاومت‌های دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر ضرورت اصلاح شیوه‌های درمانی گفت: پزشکان باید با نگاه استاندارد وارد این حوزه شوند و از مصرف و تجویز بی‌رویه آنتی‌بیوتیک خودداری کنند. رعایت پروتکل‌ها، شست‌وشوی صحیح دست‌ها، کنترل عفونت و انجام استاندارد اقدامات جراحی باید دوباره جدی گرفته شود.
او با اشاره به هزینه‌های سنگین مقاومت میکروبی گفت: هزینه‌های این مسئله تنها به قیمت خرید آنتی‌بیوتیک محدود نمی‌شود. طولانی شدن دوره درمان، عوارض ناشی از عفونت و جراحی‌های مجدد نیز هزینه‌های زیادی به بیمار و نظام سلامت تحمیل می‌کند. بخش عمده‌ای از این هزینه‌ها بر دوش مردم و بخش دیگر بر دوش نظام سلامت است، اما هنوز برنامه جدی و مؤثری برای کاهش این هزینه‌ها نداریم.
صالحی درباره گروه‌های سنی در معرض خطر نیز گفت: افراد مسن بیشتر درگیر مقاومت‌های آنتی‌بیوتیکی می‌شوند و میزان مرگ‌ومیر ناشی از این مسئله در این گروه سنی بیشتر است.
او با اشاره به نقش مصرف آنتی‌بیوتیک در دام و طیور در شکل‌گیری مقاومت میکروبی تأکید کرد: سازمان‌هایی مانند وزارت جهاد کشاورزی و دامپزشکی باید استانداردسازی مصرف آنتی‌بیوتیک در حوزه دام و طیور را جدی بگیرند. بخش مهمی از مواجهه با این داروها از طریق محصولات غذایی و همچنین مصرف دارو توسط خود مردم اتفاق می‌افتد.
رئیس مرکز تحقیقات مقاومت‌های دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران در پایان گفت: تلاش می‌کنیم در پایان این کنگره، خلاصه‌ای از مباحث و اطلاعات مطرح‌شده را در قالب یک برنامه سیاستگذاری به وزارت بهداشت ارائه کنیم تا به اصلاح مسیر مدیریت مقاومت میکروبی در کشور کمک کند.
برگزاری چهارمین کنگره با ۳۰۰ مقاله
کیان محمدی، متخصص داروسازی بالینی و دبیر علمی چهارمین کنگره علمی مقاومت میکروبی و مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها نیز با اشاره به وضعیت نگران‌کننده مقاومت میکروبی گفت: این مسئله اکنون در یکی از بدترین شرایط خود قرار دارد و ممکن است در آینده به وضعیتی برسیم که دیگر هیچ داروی مؤثری برای درمان برخی عفونت‌ها در اختیار نداشته باشیم.
او با اشاره به برگزاری این کنگره طی سه روز (۲۷ تا ۲۹ آبان) گفت: چهارمین دوره این کنگره با برگزاری حدود ۸ پنل تخصصی و ۷ کارگاه همراه است. همچنین ۳۰۰ مقاله به شکل پوستر ارائه می‌شود و ۱۰ مقاله نیز در قالب سخنرانی مطرح خواهد شد.
