روایت ارس؛ رودی که ایستادگی مرزبانان را به چشم دید
مستد «ارس رود خروشان» پس از اکران در جشنواره سینما حقیقت برای نخستین بار در نشست صد و سی و ششم ایکوم ایران (شورای بین‌المللی موزه‌ها) نمایش داده شد. این مستند به کارگردانی هادی آفریده با نگاهی تاریخی و اجتماعی، سرگذشت این رود مرزی و فداکاری مرزبانان ایرانی را به تصویر می‌کشد.
به گزارش همشهری آنلاین در این مستند که از زبان رود ارس روایت می‌شود، ابتدا، ارس خودش را به مخاطب معرفی می‌کند و به‌تدریج از تاریخ و رنج‌هایی می‌گوید که بر سرش آمده است؛ از سلسله‌های هخامنشی و ساسانی و ایلخانان گرفته تا صفویان، جنگ‌های ایران و عثمانی، قرارداد ننگین ترکمنچای، ورود روس‌ها به ایران در جریان جنگ جهانی دوم، سدسازی‌های مشترک میان شوروی و سرزمین‌های منطقه و در نهایت، پیوند رود ارس و رود کور در دشت مغان.
- بیشتر بخوانید: تصاویر | اَرَس ؛ طولانی‌ترین رود مشترک ایران
این رود خروشان در زبان فارسی ارس، به ترکی آذربایجانی آراز و در زبان ارمنی آراکس نامیده می‌شود. واژه یونانی ارس به معنای تیزرو و خروشان است. در افسانه‌های ارمنی با آراست، نوه بزرگ خاندان افسانه هایکان قدرتمند ارمنی، پیوند دارد و در قرآن از تباری به نام اصحاب رس یاد شده که در کنار ارس زندگی و درخت صنوبر را نیایش می‌کردند.
رودخانه ارس در سال ۱۸۱۳ میلادی در پی عهدنامه گلستان به عنوان مرز ایران و روسیه انتخاب و تمامی مناطق شمال این رود از ایران جدا و به خاک روسیه افزوده شد. بعدها ایران و اتحاد شوروی با هم سدی در ناحیه پلدشت به نام سد ارس بنا کردند. سد خداآفرین و سد قیزقعله‌سی به صورت مشترک با ارمنستان روی ارس احداث می‌شود. ارس قبل از آنکه توسط پیمان‌نامه های گلستان و ترکمنچای از ایران جدا شود، گهواره تبارها و تمدن‌های بزرگی بود، همچنان که امروز هم برخی از آنها بر کرانه‌های ارس زندگی می‌کنند. داستان سفر ارس در ایران از آذربایجان غربی آغاز می‌شود. عشایر کردهای بخش ماکو، شوت، پلدشت چای پاره، چالدران و خوی سده‌هاست که در این دشت‌ها زندگی می‌کنند.
وجه ملی این مستند به ایستادگی سه مرزبان روی یکی از پل‌های رود ارس برای جلوگیری از ورود روس‌ها در جریان جنگ جهانی دوم مربوط می‌شود. روس‌ها مرز جلفا و مسیر رود ارس را یکی از مناسب‌ترین و آسان‌ترین راه‌ها برای عبور تانک‌ها و نفربرهایشان می‌دانستند، اما با مقاومت سه سرباز، «عبدالله شهریاری»، «سرجوخه خصیب ملک‌محمدی» و «سیدمحمد راثی هاشمی» روبه‌رو شدند. این سه مرزبان حدود دو تا سه روز ورود نیروهای روسی به ایران را به تأخیر انداختند، اما سرانجام جان خود را از دست دادند.
تصویربرداری و تولید فیلم حدود ۳ سال زمان برده و در استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل انجام شده است.
مخاطبق با دیدن این مستند از سدهایی که بر رود ساخته شده‌اند، پل‌هایی که در طول تاریخ بر آن بنا شده‌اند و اشاره به ۸۰۵ جزیره کوچک و بزرگ خالی از سکنه که تنها برای چراگاه مناسب هستند، با خبر می‌شود.
ارس، میراث طبیعی ایران
رئیس ایکوم ایران در مورد اهمیت رود ارس و علت اکران آن در نشست ایکوم گفت: «رود ارس با نام‌های مختلف در منطقه ایران فرهنگی از جمله آراز، آران یا حتی ایروان خوانده می‌شود و همه این اسامی به نوعی با کلمه ایران نسبت دارند. برای معرفی سرگذشت این رود باید به چند هزار سال قبل برگردیم و جریان رود ارس را از کوهستان‌های ارسباران و منطقه غربی خودش در قفقاز ببینیم.»
سید احمد محیط طباطبایی ادامه داد: «رود ارس در گذر خود در ایران به دریای کاسپین می‌ریزد. در کنار این رود اقوام مختلف زندگی می‌کردند. برای همین وقتی می‌گوییم ارس میراث طبیعی ماست یعنی بخشی از طبیعت است که با انسان در تعامل بوده‌است مثل کوه دماوند.»
محیط طباطبایی با اشاره به اینکه ارس در اشعار و ترانه‌های اقوام مختلف که در کنار این رود زندگی می‌کردند نمود داشته است، افزود: «ارس در ادبیات و سنت‌های اقوام حضور دارد و برای همین رودخانه مهمی برای ماست. علاوه بر این ارس علاوه بر ماهیت فرهنگی خود یک جنبه سیاسی هم در طی قرون اخیر پیدا کرده که در جنگ‌های ایران و روس به خوبی دیده می‌شود.»
