ارس، نامزد کهن ترین درخت جهان
در ارتفاعات صعب‌العبور استان کرمان به تازگی ارس کهنسالی شناسایی شده است که پژوهشگران سن آن را بیش از ۷ هزار سال برآورد می‌کنند و تایید صحت قدمت با بررسی‌های علمی و داوری بین‌المللی، این درخت را کهنسال‌ترین درخت جهان می‌کند.
همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: محسن جعفری، پژوهشگر درختان کهنسال به همراه ۳ نفر دیگر این درخت ارس را اردیبهشت ۱۴۰۵ با راهنمایی یکی از افراد محلی پیدا کردند و گروه پژوهشی در حال آماده‌سازی مقاله‌ای برای ارائه به مجامع علمی بین‌المللی است. علاوه بر قدمت درخت، این رویشگاه از نظر ذخیره ژنتیکی اهمیت دارد و می‌تواند در شناخت و حفاظت از تنوع زیستی کشور نقش داشته باشد.
۲ سال انتظار
محسن جعفری از ۱۳ پیش پژوهش درباره درختان کهنسال کشور را آغاز کرد و ۳ سال پیش با تعریف شاخه‌ای از گردشگری را با عنوان «کهن‌دارنگری» گردشگری درختی را مورد توجه قرار داد. در مسیر این نوع گردشگری برای هر درخت کهنسالی که شناسایی می‌شود، فردی از اهالی همان منطقه به‌عنوان «کهن‌داربان» انتخاب می‌شود تا از درخت مراقبت کند. این افراد در واقع نگهبانان محلی درختان هستند و در شناسایی نمونه‌های تازه نیز به گروه پژوهشی کمک می‌کنند.
محسن جعفری به همشهری آنلاین می‌گوید: «تاکنون حدود ۲ هزار درخت کهنسال را شناسایی کرده‌ایم و از میان آنها ۵۰۰ درخت را به‌عنوان نمونه‌های شاخص در نظر گرفته‌ایم که به دلیل جثه بزرگ، سن زیاد یا شکل ظاهری خاص، حتی برای افراد عادی نیز جاذبه و جذابیت دارند.» در همین روند، اطلاعاتی درباره وجود درختانی بسیار کهنسال در ارتفاعات استان کرمان به دست آمد که دسترسی به آنها بسیار دشوار بود.
جعفری درباره دشواری شناسایی درخت ارس کهنسال ارتفاعات استان کرمان که گمان می‌رود قدیمی‌ترین درخت جهان هم باشد، می‌گوید: «من به همراه حسین فلاحی، محمد حاجیلو و تارخ فلاح، تیم ۴ نفره‌ای بودیم که ۲ سال منتظر ماندیم تا بتوانیم با همکاری فردی که این مسیر سخت‌گذر را می‌شناسد به دیدن درخت ارس (با نام علمی Juniperus excelsa) برویم. علاوه بر راه بلدی، تامین آب هم در این مسیر یکی از چالش‌های ما بود. در بخش‌هایی از مسیر باید صخره‌نوردی می‌کردیم. بنابراین امکان حمل آب با قاطر یا وسیله نقلیه وجود نداشت و هر نفر فقط حدود ۳ لیتر آب با خود همراه داشت.»
در ادامه مسیر، زیر یک یخچال طبیعی، سنگ‌آبی وجود دارد که در صورت جمع شدن آب در آن، امکان ادامه پیمایش فراهم می‌شود. جعفری با اشاره به اینکه طی کردن این مسیر ۲ روز طول کشید، ادامه می‌دهد: «در آنجا فقط با یک درخت منفرد روبه‌رو نشدیم. بلکه مجموعه‌ای از ۳۰ درخت را دیدیم که همگی بیش از ۳ هزار سال قدمت دارند.»
برآورد اولیه قدمت ۷ هزارساله
این پژوهشگر درباره درخت ارس ارتفاعات کرمان می‌گوید: «محیط تنه درخت ۲۵متر و ۳۰ سانتی‌متر شد که با تجربه من حداقل سن درخت ۷ هزار سال است. مشخصات درخت را برای تعدادی از همکاران و پژوهشگران در خارج از کشور ارسال کردم و آنها نیز احتمال دادند که این درخت از درخت متوشالح در کوهستان‌های سفید آمریکا، قدیمی‌تر باشد.»
اثبات چنین ادعایی به انتشار مقاله علمی و طی شدن مراحل داوری نیاز دارد و تیم پژوهشگر پس از انتشار مقاله و تأیید آن در فرایند داوری بین‌المللی با پشتوانه علمی درباره سن درخت و جایگاه آن توضیح خواهند داد.
یکی از موضوعات مهم در بررسی سن این درخت، شیوه تایید علمی برآورد ۷ هزارساله است. جعفری در این‌باره می‌گوید: «برای محاسبه اولیه سن درخت از روش محاسبه میانگین رویش سالانه درخت و محیط برابر سینه پیرامون تنه درخت استفاده کردیم و مهمترین موضوع برای ما این بود که این درخت یک تنه واحد دارد و به صورت کلونال (چند تنه) نیست. در مرحله های بعد نیاز به سال سنجی توسط آزمایش کربن ۱۴ هست که خوشبختانه امکان برداشت نمونه از درختانی که در اثر رعد و برق از بین رفته‌اند وجود دارد.»
ارس کهنسال، ذخیره‌گاه ژنتیکی
جعفری اهمیت این کشف را فقط در سن بالای درخت نمی‌داند و معتقد است این ارس می‌تواند از نظر ژنتیکی نیز ارزشمند باشد. او می‌گوید: «اگر بتوانیم از بذرهای این درخت برای تکثیر استفاده کنیم، ممکن است به گونه‌ای بسیار مقاوم دست پیدا کنیم که در احیای جنگل‌های کشور مؤثر باشد؛ به‌ویژه جنگل‌هایی که در حدود ۳۰۰ سال گذشته از دست داده‌ایم. این رویشگاه از نظر ذخیره ژنتیکی اهمیت دارد و می‌تواند در شناخت و حفاظت از تنوع زیستی کشور نقش داشته باشد.»
محمد حاجیلو، یکی از اعضای تیم که اهل کرمان است، دغدغه حفاظت از درختان کهنسال را دارد. او می‌گوید: «همکاری نهادهایی مانند محیط زیست و منابع طبیعی فقط با جامعه محلی به حفاظت از این میراث گرانبها منجر می‌شود.»
